شیفت پنج‌شنبه ۱۸ دی؛ پرستاران چه کشیدند؟!

فرارو- آبان‌ماه مسئولان از کمبود حدود ۱۰۰ هزار پرستار در کشور خبر دادند. همزمان اعلام شد نسبت پرستار به تخت بیمارستانی بین ۰.۹ تا ۰.۹۵ است؛ شاخصی که با استانداردهای متعارف بین‌المللی فاصله قابل‌توجهی دارد.

به گزارش فرارو، تعداد مراجعه‌کنندگان به بیمارستان‌ها در وقایع دی‌ماه با افزایش مواجه شد؛ به‌گونه‌ای که تاکنون ۱۲ هزار و ۹۸۶ عمل جراحی انجام شده و مسئولان همچنان از آسیب‌دیدگان درخواست می‌کنند برای دریافت خدمات درمانی به بیمارستان‌ها مراجعه کنند. به جز آن، رئیس بیمارستان فارابی نیز از  درمان حدود ۱۰۰۰ بیمار صحبت کرده و اشاره داشته این بیماران، افرادی هستند که پارگی چشم داشتند و نیازمند عمل اورژانسی بودند.

در چنین شرایطی، مسئله ظرفیت نیروی انسانی درمان بیش از پیش اهمیت پیدا می‌کند. نظام درمانی که پیش از این نیز با کمبود نیرو فعالیت می‌کرد، اکنون با حجم بالاتری از خدمات، شیفت‌های فشرده‌تر و بار کاری سنگین‌تر مواجه است. از منظری دیگر وضعیت روحی و روانی کادر درمان مطرح است؛ بنابراین باید پرسید حال کادر درمان، به ویژه پرستاران چطور است؟

زندگی پرستاران در روزهای شبه جنگی

«شیفت شب تمام نمی‌شد و راهروهای اورژانس شبیه یک روز عادی نبود.» فهیمه، پرستار ۳۴ ساله و مادر یک کودک سه‌ساله، این‌گونه شیفت پنج‌شنبه ۱۸ دی خود را توصیف می‌کند. او که آن شب ۱۴ ساعت مداوم ایستاده کار کرده، می‌گوید سنجش زمان برایش دیگر با ساعت معنا نداشت، بلکه با تعداد برانکاردهایی سنجیده می‌شد که از درِ کشویی اورژانس عبور می‌کردند.

به گفته او، «هر بار تصور می‌کردیم موج اصلی تمام شده، چند آمبولانس دیگر هم‌زمان می‌رسید و سخت‌ترین لحظات دیدن افرادی بود که مطمئن بودیم باید قطع عضو شوند.» از دید سایر پرستاران دیدن کودکان در وضعیت خونریزی شدید نیز برای آنان لحظات دشواری را رقم زده. همانطور که رئیس بیمارستان فارابی نیز یاد کرده: «اغلب آسیب‌دیدگان، جوان و نوجوان هستند اما یک دختربچه ۳ ساله و یک پیرمرد نیز در میان آسیب‌دیدگان حضور داشتند.» که مربوط به بخش آسیب دیدگان چشمی است.

با گذشت حدود ۲۰ روز از آن واقعه، مراجعه بیماران همچنان ادامه دارد، هرچند به گفته کادر درمان، شدت فشار نسبت به روزهای نخست کاهش یافته است. نشانه‌های فرسودگی در جزئیات روزمره آشکار است؛ از پوست دست‌هایی که در اثر ضدعفونی مداوم آسیب دیده تا صداهایی که پشت ماسک‌ها خسته به گوش می‌رسند.

اولویت بندی دشوار

فهیمه توضیح می‌دهد که آن شب پرستاران ناچار بودند به‌طور مداوم میان بیماران تازه‌وارد و بیماران مزمنی که پیش‌تر بستری بوده‌اند اولویت‌بندی کنند. بیمارانی که از ماه‌ها قبل برای جراحی یا درمان برنامه‌ریزی شده بودند، در بسیاری موارد با یک تماس به زمان دیگری موکول می‌شدند و الان نیز تقریبا وضعیت به همان شکل است. در مقابل، موارد حاد نیازمند رسیدگی فوری‌اند. تلاش برای انتقال برخی بیماران به مراکز دیگر نیز اغلب به دلیل تکمیل ظرفیت بیمارستان‌ها بی‌نتیجه می‌ماند.

به گفته او، «آن شب حتی فرصتی برای چند دقیقه نشستن وجود نداشت و گزارش‌نویسی‌ها کنار دیوار یا لبه تخت انجام می‌شد.» حالا هم شیفت‌های ۱۲ تا ۱۵ ساعته پشت سر هم تکرار می‌شود؛ کمبود نیرو اجازه جایگزینی نمی‌دهد. او به نقل از منابعی در مجموعه درمانی می‌گوید فراخوان‌هایی برای بازگشت نیروهای پرستاری، حتی برخی بازنشستگان، صادر شده تا وضعیت تحت کنترل بماند. در برخی موارد نیز پرستارانی که شرح حال را شنیده‌اند به شکل داوطلبانه به بیمارستان مراجعه کرده‌اند.

کمبودی ملموس

با این حال، در ساعات اولیه ۱۸ دی، تعدادی از پرستاران محل کار را ترک کردند؛ موضوعی که به گفته فهیمه، بعدا با توبیخ اداری همراه بوده است. سرپرستار این بخش شرایط را شبه‌جنگی توصیف می‌کند و می‌گوید: «زندگی کادر درمان به قبل و بعد از ۱۸ دی تقسیم شده، اما برای چنین وضعیتی آمادگی کافی وجود نداشت.»

این وضعیت محدود به یک بخش یا یک بیمارستان نیست. پرستاری با کمتر از پنج سال سابقه کار می‌گوید برخی همکاران میان ماندن و رفتن مرددند؛ تعدادی به ترک حرفه یا مهاجرت فکر می‌کنند که از پیش میان پرستاران دهان به دهان می‌چرخید و برخی صرفا تلاش می‌کنند هر روز کاری را فقط به پایان برسانند. او از فشار روانی مداومی می‌گوید که پس از پایان شیفت نیز ادامه دارد: «تصویر بیماران، صدای مانیتورها و اضطراب همراهان تا خانه با ما می‌آید.» به گفته او، مواردی از فرسودگی شدید، حملات اضطرابی و اختلالات روحی در میان کادر درمان بیشتر مطرح می‌شود، هرچند این موضوع عمدتا در گفت‌وگوهای غیررسمی و با احتیاط بیان می‌شود.

تعهد

طبق استانداردهای بین‌المللی، از جمله اصول اخلاق پزشکی، آیین‌نامه‌های شورای بین‌المللی پرستاران (ICN) و قواعد حقوق بشردوستانه مندرج در کنوانسیون‌های ژنو، کادر درمان موظف‌اند خدمات سلامت را بر پایه نیاز بالینی، فوریت پزشکی و بدون تبعیض ارائه دهند. اصل بی‌طرفی درمانی تصریح می‌کند که پزشک و پرستار نباید در ارائه مراقبت میان افراد بر اساس هویت سیاسی، وابستگی یا نقش در درگیری تفاوت قائل شوند؛ تنها معیار، وضعیت جسمی و اولویت درمانی است.

محمد شریفی‌مقدم، دبیرکل خانه پرستاران، در گفت‌وگو با فرارو  ضمن اشاره به این نکته که وضعیت کنونی قابل بیان نیست و یادآوری خدمات پرستاران در دوره جنگ تحمیلی ۸ساله و ۱۲ روزه، تاکید می‌کند: «کادر درمان در ایران همواره بدون تمایز قائل شدن میان بیماران، آنها را درمان کرده‌اند. حتی در دوران جنگ تحمیلی، اگر اسیری وارد چادر درمان می‌شد، به طور کامل مداوا می‌کردیم.»

به گفته او، پرستاران کنونی نیز در وقایع دی ماه همین رویکرد را داشتند؛ بدون توجه به هویت بیمار، تلاش کردند جان او را نجات دهند. رئیس بیمارستان فارابی نیز می‌گوید: «این افراد به هر نحوی آسیب دیده بودند؛ چه معترض، چه نیروی امنیتی یا حتی عابر پیاده. این شرایط، بار روحی و کاری سنگینی طی حدود ۱۰ روز گذشته بر کادر بیمارستان وارد کرده، اما با تمام توان در محل کار حضور داریم و برای حفظ چشم بیماران تلاش می‌کنیم.»

با این حال، دبیر کل خانه پرستاران یادآوری می‌کند که وظیفه وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی حمایت از کادر درمان در برابر مسائل امنیتی است. تحقیقات گذشته نشان داده ۹۰ درصد پرستاران در ۶ ماه کاری با خشونت کلامی و ۳۰ درصد با خشونت فیزیکی مواجه‌اند. در چنین شرایطی، ورود نیروهای امنیتی به بیمارستان می‌تواند فرآیند درمان را تحت فشار قرار دهد، چرا که پرستاران موظف‌اند فارغ از هر موضوعی، همه بیماران را درمان کنند.